Norwescy laureaci i laureatki Nagrody Nobla

Już wkrótce, bo 10 grudnia, odbędzie się uroczyste wręczenie Nagród Nobla. Za pewne z łatwością wymienicie kilku polskich laureatów. A czy znacie wybitnych Norwegów, którzy zostali wyróżnieni tą prestiżową nagrodą? Jacy są norwescy laureaci i laureatki Nagrody Nobla? W tym artykule chcemy przybliżyć wam zasady przyznawania Nagrody Nobla oraz sylwetki kilku Norwegów, którzy zostali odznaczeni w dziedzinach: literatury, ekonomii, fizjologii lub medycyny.

Nagroda Nobla, czyli wyróżnienie przyznawane co roku za wybitne osiągniecia w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, literatury, ekonomii (od 1968 r., Nagroda Banku Szwecji im. Alberta Alfreda) oraz Pokojowa Nagroda Nobla. Nagroda została ustanowiona na mocy testamentu Szweda Alfreda Nobla, który powstał rok przed jego śmiercią. Pierwsza ceremonia wręczenia tej nagrody miała miejsce w 1901 roku w Sztokholmie, a od 1902 roku wręczane są przez króla Szwecji. Uroczystość ma miejsce co roku 10 grudnia, w rocznicę śmierci Nobla.

Jeśli interesujesz się kulturą Norwegii i językiem sprawdź kursy języka norweskiego online od choices®
_

_

Krótko o zasadach przyznawania Nagrody Nobla

Laureaci w ramach Nagrody Nobla otrzymują medal, dyplom honorowy oraz wysoką nagrodę pieniężną. Kwota zależy od funduszy jakimi dysponuje Fundacja Nobla. Do 2012 roku było to 10 mln koron szwedzkich (ok. 4,5 mln złotych), od 2012 roku było to 8 mln koron szwedzkich, a w 2017 roku 9 mln koron szwedzkich. Pieniądze mają pomóc w prowadzeniu dalszych badan, czy też twórczości.
Jak już wspomnieliśmy, ta prestiżowa nagroda jest przyznawana co roku w 6 różnych dziedzinach. Co ciekawe Pokojowa Nagroda Nobla jest przyznawana akurat przez Norweski Komitet Noblowski, a pozostałe pięć przez szwedzkich przedstawicieli.
Proces i zasady nominacji, następnie wyboru laureatów są bardzo skomplikowane i czasochłonne. Nominacji mogą dokonać tylko wybrane osoby m.in. Rektorzy uniwersytetów, laureaci Pokojowej Nagrody Nobla, profesorzy nauk humanistycznych, historii, filozofii, prawa i teologii, członkowie sądów międzynarodowych. Nie można też zgłaszać własnej osoby lub osób zmarłych, gdyż skutkuje to automatyczną dyskwalifikacją.
Termin zgłaszania nominacji upływa 31 stycznia.
Po tym czasie Komitet wybiera około 200 kandydatów. Lista wybranych osób jest wysłana do ekspertów z wybranych dziedzin, w efekcie czego pozostaje 15 osób. W kolejnym kroku Komitet przesyła swoje rekomendacje do Akademii lub innej instytucji (w zależności od dziedziny), gdzie członkowie głosują, aby wybrać zwycięzcę.
_

Jeśli nie mieliście okazji obejrzeć zeszłorocznej ceremonii… możecie to teraz nadrobić

Wybitni Norwedzy i Norweżki, którzy otrzymali Nagrodę Nobla

Knut Hamsun (1859-1952) jest zdecydowanie jednym z najpopularniejszych pisarzy w Norwegii. Jego rodzice byli biedni, więc musiał zarabiać od najmłodszych lat. Młody Hamsun wykonywał różne prace i pisał w wolnym czasie. Wiedział jednak, że musi udać się na południe kraju, aby stać się znanym artystą. Nie miał na to pieniędzy, więc napisał list do bogatego kupca Zahla z Kjerringøy w Nordland. Knut opisał swoją sytuację i poprosił o pożyczkę w wysokości 1600 koron. Mężczyzna, mimo że nie znał Hamsuna, wysłał pieniądze. Dzięki pożyczce Knut Hamsun udał się na południe. Zauważył, że jako pisarz trudno się wyróżnić. Gdy skończyły mu się pieniądze, został bez jedzenia i ubrań na ulicach Oslo. W 1890 opublikował swoją pierwszą powieść. “Sult” (Głód) był niezwykłą historią bez konkretnej fabuły. Opowiada o tym, co stało się z autorem, o myślach i uczuciach głodnego młodzieńca, który naprawdę chciał zostać poetą. Co ciekawe, nie opisywał głodu negatywnie, bo był w najgorszym momencie do pisania. Hamsun był zafascynowany czasami, w którym żył, ale także je krytykował. W 1920 roku trzymał Nagrodę Nobla za powieść „Markensa Grøde”(Błogosławiestwo ziemi). Powieść ta opisywała historię rolnika, który lubi uprawiać ziemię i jest blisko natury. Knut Hamsun był dosyć kontrowersyjną postacią, wspierał ruch nazistowski i Adolfa Hitlera. Hamsun spotkał się z Hitlerem i podarował mu swój medal, część Nagrody Nobla, na znak uznania. Po II wojnie światowej sąd skazał go za zdradę stanu oraz ukarał wysoką grzywną. Został osadzony w szpitalu psychiatrycznym. Chociaż miał już 88 lat, nie skończył pisać. W 1949 ukazała się “På gjengrodde stier ut”(Na zarośniętych ścieżkach), w której bronił poglądów, jakie miał w czasie wojny.
_

May-Britt Moser (1963) i Edvard Moser (1962) to małżeństwo pasjonujące się psychologią i neurologią. May-Britt studiowała psychologię na Uniwersytecie w Oslo wraz ze swoim przyszłym mężem i współlaureatem Edvardem. Uzyskała doktorat. Odbyła staż podoktorski na Uniwersytecie w Edynburgu, a następnie była naukowcem wizytującym w University College London, po czym przeniosła się do Norweskiego Uniwersytetu Nauki i Technologii w Trondheim w 1996 roku. May-Britt Moser została mianowana profesorem neurobiologii w 2000 roku a obecnie jest dyrektorem Centrum Obliczeń Neuronowych w Trondheim. Edvard Moser uzyskał doktorat w neurofizjologii na Uniwersytecie w Oslo w 1995 roku. Odbył staż podoktorski wraz z żoną i współlaureatką May-Britt Moser, najpierw na Uniwersytecie w Edynburgu, a później był naukowcem wizytującym w laboratorium Johna O’Keefe w Londynie. Obecnie jest dyrektorem Instytutu Kavliego ds. Neuronauki Systemowej w Trondheim. Razem z Johnem O’Keefem odkryli grupy komórek nerwowych odpowiedzialnych za naszą orientację w przestrzeni. Ich badania dają nadzieję m.in. Pacjentom zmagającym się z chorobą Alzheimera – dzięki lepszemu zrozumieniu zmysłu orientacji może uda się opracować leki hamujące tę chorobę.
_

Finn Erling Kydland (1943) jest norweskim ekonomistą. Kształcił się w szkole wyższej NHH (Norges Handelsehøgskole) w Bergen oraz na uniwersytecie Carnegie Mellon w Pittsburghu(doktorat, 1973), gdzie Prescott doradzał przy swoim doktoracie. Kydland był adiunktem ekonomii w NHH i wykładał w Carnegie Mellon, zanim dołączył do wydziału na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Barbara w 2004 roku. Kydland i Prescott, pracując osobno i razem, wpłynęli na politykę monetarną i fiskalną rządów i położyli podwaliny pod zwiększoną niezależność wielu banków centralnych, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, Szwecji i Nowej Zelandii. W 2004 roku Finn Kydland podzielił nagrodę ekonomiczną z Edwardem Prescott z USA, głównie za ich wspólny wkład w makroekonomię – dziedzinę, która bada zagregowane zjawiska gospodarcze, takie jak inflacja, wahania produkcji i zatrudnienia oraz długoterminowy wzrost. Ich analiza polityki gospodarczej i sił napędowych cykli koniunkturalnych nie tylko przekształciła badania ekonomiczne, ale również znacząco wpłynęła na praktykę polityki gospodarczej w ogóle, a polityki pieniężnej w szczególności.
_

Ciekawostki dotyczące Nagrody Nobla

Nie przyznaje się nagrody w dziedzinie matematyki.
Nie przyznaje się pośmierntych nominacji do Nagrody Nobla. Natomiast miały miejsce przypadki, gdy osoba zmarła po nominacji, w tym wyjątku nagroda była przyznawana pośmiertnie.
Nominacje do Pokojowej Nagrody Nobla nie są ogłaszane publicznie przez 50 lat, co odróżnia ją od innych nagród.
Nie przynaje się nagrody grupie osób wiekszej niż 3. To oznacza, że jeśli zostanie nominowana a następnie nagrodzona grupa badaczy to nie wszyscy będą nagrodzeni.
Do tej pory 6 laureatów odmówiło przyjęcia Nagrody Nobla, a byli to: Richard Kuhn, Adolf Butenandt, Gerhard Domagk, Boris Pasternak, Jean Paul Sartre, Lê Đức Thọ.
Najmłodsza noblistka: Malala Yousafzai- 14 lat (nagroda pokojowa, 2014r.)
Najstarszy noblista: John E. Goodenough- 97 lat (nagroda w dziedzinie chemii, 2019r.)
_