Dialekty języka niemieckiego

Ile występuje dialektów w języku niemieckim? Gdzie są one używane? Czym się różnią od siebie nawzajem i standardowego niemieckiego? I czy odniosły wydźwięk w kulturze Niemieckojęzycznej? O tym w tym artykule!

Język niemiecki jest używany przez ok. 95 milionów osób (dane na rok 2014). Pomimo tego, że kojarzony jest głównie z Niemcami, gdzie jest językiem oficjalnym, owa liczba użytkowników rozciąga się także na Austrię (drugi kraj, gdzie język ten jest oficjalny), Szwajcarię (w niej jest jednym z czterech języków urzędowych, obok francuskiego, włoskiego, i romansz, i najpowszechniej używany), Liechtenstein (gdzie jest językiem urzędowym), Włoską prowincję Bozen-Südtirol (mającej notabene status autonomii), Luksemburg, Belgię (gdzie jest jednym z języków oficjalnych, i jest w użyciu, w małej ilości, ale jednak), Namibię (gdzie jest jednym z języków narodowych, obok oficjalnego angielskiego i języków afrykańskich, oraz Niemieckojęzyczne mniejszości narodowe w pozostałych krajach (w tym w Polsce).

Kursy języka niemieckiego online >>
_

_

Uważany jest za jeden z najpowszechniej używanych języków na świecie oraz za najpowszechniejszy język w Unii Europejskiej. Nie powinno więc dziwić, że nie każdy członek tej ogromnej społeczności używa swojego języka w ten sam sposób, nawet pomimo istnienia Standardowego niemieckiego, używanego przez osoby uczące się go.

Jak w każdym rozpowszechnionym języku używanym w różnych miejscach na świecie, język niemiecki przez pryzmat dialektów wygląda inaczej od standardowej odmiany. Wiele z nich jest trudna do zrozumienia dla kogoś, kto zna tylko standardowy język (np. właśnie uczący się go), gdyż różnią się od niego po wieloma względami – leksykon, fonologia, czy składnia.
_

Czym właściwie jest dialekt?

Dialekt to wariacja języka odróżniająca się od innych jego form pod względem fonetycznym, gramatycznym, czy leksykalnym. Dialekty występują we wszystkich językach świata, ale jedynie niektóre z nich mają tzw. odmianę standardową, której uczą się obcokrajowcy, jak w przypadku języka polskiego, czy też niemieckiego. Każdy użytkownik języka posługuje się pewną formą dialektu, jednak w wyniku niektórych czynników społecznych (zmiany kulturowe, edukacja, przeprowadzka z jednego terenu do drugiego, etc.) doprowadzają do stopniowego zanikania dialektu w jego wypowiedziach na rzecz języka przybliżonego do standardowego.

Słowo Dialekt często mylone jest z innymi określeniami na odmianę języka, takimi jak socjolekt czy etnolekt. Dialekt najczęściej definiowany jest jako odmiana języka pod względem geograficznym, zaś socjolekt jako odmiana uwzględniająca części społeczeństwa, a etnolekt – pochodzenie etniczne. Innym razem dialekty są mylnie kojarzone z akcentami (sposobami, w jaki wyrażają się poszczególne osoby), slangami (nieformalnymi odmianami języka, używanymi przez określone grupy), oraz gwarami (odmiana wywodząca się od dialektu, kojarzona z mniejszym terytorium, np. miastem lub wioską).
_

Dialekty główne w Niemczech i krajach ościennych

Na terenie Niemiec występuje mnóstwo dialektów, często osobnych dla każdego miasta (np. Berlinerisch, gwara Berlińska). Za najpowszechniejsze dialekty uważa się te należące do rodziny dialektów wysokoniemieckich i dolnoniemieckich. Wbrew pozorom, wysokoniemieckie, uważane za standardową odmianę języka niemieckiego, nie występują na północy kraju, tylko na południu, gdzie znajdują się góry, zaś dolnoniemieckie występują na nizinnej północy, niż na południu. Terminy te nie definiują także statusu społecznego użytkowników dialektów. Dialekty różnią się od siebie nawzajem występowaniem, wymową, składnią, a także i słowami niewystępującymi poza ich obrębami. Ciekawym przykładem jest sytuacja, kiedy lokalna gazeta z regionu Schwarzwaldu (na południowym zachodzie Niemiec, niedaleko granicy z Francją) zaprosiła ludzi do zgłoszenia używanego przez nich słowa na określenie ważki (z ogólnego niemieckiego Leuchtkäfer, lub Glühwürmchen), na co otrzymała ok. 60 propozycji.

Okazjonalnie, dolnoniemiecka rodzina dialektów (znana w oryginale jako Platt lub Plattdeutsch) uważana jest za osobny język od niemieckiego. Nie uczestniczyła ona w Wysokoniemieckiej przesuwce spółgłoskowej – wydarzeniu, które miało miejsce pomiędzy trzecim a piątym wiekiem naszej ery, i w wyniku którego doszło do podziału języków zachodniogermańskich w Europie na dialekty wysokoniemieckie i dolnoniemieckie. Zmiany zaszły głównie na południu, na terenach, gdzie używane są dialekty wysokoniemieckie. Zmiany dotyczyły niektórych spółgłosek, takich jak [p] na [pf] albo [f], albo [t] na [s] i [ts] (brzmiące w Polskim jak [z]). Dzięki temu dialekty dolnoniemieckie i wysokoniemieckie są rozróżniane. Ironicznie, sprawia to też, że dolnoniemieckie dialekty są bliższe językom skandynawskim, fryzyjskim, i angielskim.
_

Tzw. Linia Uerdingena (niem. Ürdinger Linie, lubUerdinger Linie), wyznaczająca granicę między dialektami dolnoniemieckimi (z ik/ek w użyciu) a górnoniemieckimi (z ich/ech). Mapa autorstwa użytkownika Slomox, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported.
_

Do dialektów dolnoniemieckich zaliczane są m.in. Zachodniodolnoniemieckie i Wschodniodolnoniemieckie, rozciągające się także poza granice Niemiec – ze Wschodniodolnoniemieckich wywodzą się dialekty dolno pruski i zachodniopomorski, używane na terenach obecnie należących do Polski, a także brandenburski i meklemburski, zaś z Zachodniodolnoniemieckich – dialekt westfalski, ostfalski, północnodolnosaksoński i dolnosaksoński używany w Holandii.
_

Mapa przedstawiająca dialekty dolnoniemieckie. Mapa autorstwa użytkownika Derhun, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 International.
_

Dialektami wysokoniemieckimi określa się górnoniemieckie, używane na południu Niemiec, w Austrii i Szwajcarii – zaliczane są do nich dialekt bawarski, szwabsko-alemański, i wysokofrankoński (ten ostatni przez niektórych badaczy uważany jest za dialekt środkowoniemiecki, gdyż używany jest na terenie pomiędzy dialektami górnoniemieckimi a środkowoniemieckimi), oraz środkowoniemieckie, umiejscowione pomiędzy dolnoniemieckimi a górnoniemieckimi – formują one rodziny dialektów zachodniośrodkowoniemieckich i wschodniośrodkowoniemieckich. Do pierwszej z nich należą dialekt środkowofrankoński (z którego wywodzi się język luksemburski i gwary używane w Niemieckojęzycznej części Belgii) i reńsko-frankoński (pochodzenie gwar palatynackich i dialektu używanego w kraju związkowym Hesja). Do drugiej zaś należą dialekt turyngijsko-górnosaksoński, rudawski, łużycko-nowomarchijski, wysokopruski, oraz śląski. Ciekawostką jest, że z wysokoniemieckiego wywodzi się również uważany za osobny język Jidysz, używany przez Żydów w różnych miejscach świata (np. w USA i Rosji).
_

Mapa dialektów środkowoniemieckich. Mapa autorstwa użytkownika Brichtig, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported, 2.5 Generic, 2.0 Generic i 1.0 Generic.
_

Mapa dialektów górnoniemieckich. Mapa autorstwa użytkownika Brichtig, w domenie publicznej.

Niestety, część wspomnianych powyżej dialektów używanych na terenach przyznanych po II Wojnie Światowej Polsce (dolno i górnopruski, śląski, i zachodniopomorski) i Czechosłowacji (dialekty tzw. Niemców Sudeckich, mieszkających na terenie Czech) zanikły, gdyż władze obu krajów postanowiły wysiedlić ich użytkowników z tych terenów.
_

Dialekty poza Europą

Użytkownicy języka niemieckiego znajdują się również poza Europą, głównie w Ameryce Północnej i Południowej. Ich dialekty oparte są głównie na wysokoniemieckich, na przykład odmiana języka używana w amerykańskim stanie Pensylwania, czy też nad rzeką Wołga w Rosji (obydwa tereny mają dużą mniejszość niemiecką) jest oparta na tej używanej w dzisiejszym Landzie Badenia-Wirtembergia, odmiana Huttrisch, używana przez huterytów (wyznawców odłamu protestantyzmu) w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych, przypomina dialekt Karyntii (Landu Austrii), zaś dialekt Alemán Coloniero, używany przez Niemców w Wenezueli, zbliżony jest do dialektów dolnoalemańskich, używanych na pograniczu Niemiec, Francji i Szwajcarii. Wyjątkową odmianą jest powstały w Brazylii Riograndenser Hunsrückisch, wywodzący się z środkowoniemieckiego dialektu używanego w górach Hunsrück, na południowym zachodzie Niemiec (Nadrenia-Palatynat), innych dialektów niemieckiego (np. pomorskiego) i innych języków (portugalskiego, włoskiego, czy hiszpańskiego) – przez większy czas był to najpowszechniejszy dialekt niemieckiego używany na południu Brazylii, jednak przez ostatnie kilkadziesiąt lat jego użycie spadło, podobnie jak wszystkich języków mniejszości w tym regionie.
_

Użycie Pensylwańskiej odmiany języka niemieckiego na terenie Stanów Zjednoczonych. Kolor niebieski oznacza hrabstwo z największym odsetkiem użytkowników tejże odmiany, kolor czerwony oznacza największą ilość użytkowników w hrabstwie, a fioletowy obydwa czynniki. Mapa autorstwa użytkownika Angr, na licencji Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported.
_

Dialekty języka niemieckiego na świecie

Jak widać, ciężko jednoznacznie określić całkowitą liczbę dialektów języka niemieckiego. Mimo wszystko, jest ich bardzo dużo, i zdecydowanie różnią się od standardowego języka (wywodzącego się z wysokoniemieckiego), który możecie znać od dawna. Występujące w niemieckojęzycznych dziełach kulturowych, jako wyznaczniki pochodzenia postaci, bądź stereotypu, stanowią wyzwanie dla tłumaczy, tak jak w innych językach. Jeszcze bardziej problematyczne są dla turystów, którzy mają styczność z ich użytkownikami, nawet jeśli są tej samej narodowości. Żeby temu rozwiązać ten problem, wystarczy po prostu dowiedzieć się o danym dialekcie używanym przez postać, o tym, jakie stereotypy się z nim wiążą, oraz o tym, jakie są podobieństwa i różnice miedzy nim a standardowym językiem. Tym samym, można dowiedzieć się więcej o kulturze związanej z ulubionym językiem, krajem, i ludźmi.

Zapraszamy do odwiedzenia naszego bloga oraz strony na Instagramie, gdzie znajdziecie więcej ciekawych informacji o kulturze i językach!